Wat Rousseau ons kan leren over Twitter

Dit stuk verscheen op Brainwash.nl (link)

Twitter is best een aardig medium, filterbubbels daargelaten. Via Twitter ben ik achter een boel interessante boeken, workshops, conferenties en banen gekomen en heb ik interessante personen leren kennen met (uiteraard soortgelijke) interesse. Maar Twitter heeft, los van het feit dat je je omgeeft met gelijkdenkenden en het dialoog niet bevordert , één groot nadeel, namelijk dat het Grappig is.

Of zou moeten zijn.

Een illustratie: Twitter heeft recentelijk aangekondigd dat het gaat experimenteren met 280 tekens in plaats van 140. Ellen DeGeneres greep de kans en postte een Lollig Tweetje. Vervolgens maakte iedereen hetzelfde grapje. Het treurige is: men deed Ellen DeGeneres niet eens bewust na. Men wilde gewoon Iets Grappigs posten. Zoals zo vaak het geval is, neem bijvoorbeeld deze tweet. Of deze.

Voor de volledigheid: ik zondig ook wel eens en krijg meestal spijt terwijl de likes binnendruppelen (onder andere van Grappige Mannen die mijn niet-Grappige tweets zelden liken). Hoe dan ook, ik heb alle Grappige Mannen (het zijn nu eenmaal bijna altijd mannen), ondanks dat ze vaak ook interessante dingen te melden hebben, een paar maanden geleden ontvolgd – hopelijk kunnen ze het me vergeven – om redenen die Rousseau beter uit kan leggen dan ik.

Rousseau over Eigenliefde

Waar Thomas Hobbes dacht dat we elkaar de schedel zouden inslaan zonder samenleving (homo homini lupus est: ‘de mens is voor zijn medemens een wolf’), denkt Rousseau dat het precies de samenleving is die ons in eerste instantie tot deze competitieve egoïsten heeft gemaakt. De oertoestand van de mens, voordat zij onderdeel was van een samenleving was, was waarschijnlijk veel vreedzamer en rooskleuriger dan de mens in een samenleving. De mens is volgens Rousseau van nature goed maar de samenleving zorgt ervoor dat we niet meer door hebben wat we echt nodig hebben en wie we echt zijn.

Om dit uit te leggen maakt Rousseau een onderscheid tussen amour de soi, ‘zelfliefde’, en amour propre ofwel ‘eigenliefde’. Amour de soi begrijpt Rousseau als een natuurlijke drang tot zelfbehoud. Deze natuurlijk drang bestaat uit basale biologische behoeften naar voedsel, onderdak en warmte. Amour propre is daarentegen een vorm van zelfliefde die afhankelijk is van anderen, en is pas ontstaan met de komst van een samenleving. Het ontstaan van de samenleving heeft volgens Rousseau de natuurlijke amour de soi verandert tot artificiële vorm van amour propre. Amour propre heeft niet zozeer te maken met een drang naar het vervullen van basale menselijke behoefte maar is een vorm van trots of ijdelheid dat ontstaat onder druk van sociale en culturele verwachtingen. Amour propre is de drang om groener gras te hebben dan je buurman, een toffere baan dan je vrienden, leukere hobbies dan je boer of zus. Amour propre zorgt ervoor dat je je constant met anderen vergelijkt, en het is dus primair gericht op de waardering door anderen en de sociale status die daaraan ontleent.

Enter Gevatte Grapjes op Twitter. Twitter is hét platform waar je grappiger en gevatter bent (of kunt voordoen) dan anderen.

Twitter en Vervreemding

Maar wat is daar nu eigenlijk mis mee? Ten eerste zijn de meeste Gevatte Grapjes niet zo grappig. Dat is jammer. Ten tweede leidt eigenliefde volgens Rousseau tot onechtheid en vervreemding (meer hierover in hoofdstuk 4 uit dit boek). Door ons te laten leiden door de verwachtingen van anderen, en door ons constant te vergelijken met anderen, vervreemden we ons van onze echte natuur, onze amour de soi.

Ook als je niet gelooft in het idee van een echte natuur of echt zelf (zoals ik), heeft Rousseau een punt. Teveel eigenliefde leidt gauw tot vervreemding en zelf-deceptie. De filterbubbel versterkt dit effect: Grappige Man A post Grappige Tweet 1, Grappige Man B liked de tweet, gaat er nog eens ‘over heen’ met Grappige Tweet 2, Grappige Man 1 maakt een meta-opmerking, enzovoorts. Nu is het uiteraard aan de Grappige tweeps zelf om te bepalen of ze vervreemding op de koop toe willen nemen. Mijn punt is vooral dat al die amour propre en de bijbehorende gevoelens van vervreemding op anderen overslaat en anderen aanzet zichzelf voortdurend te vergelijken met anderen.

Niets nieuws, zul je misschien denken. Zelfetalering is toch precies de raison d’etre van Twitter? Ja en nee. Ten eerste verschijnt er genoeg interessants op Twitter dat geen vorm is van ‘shameless selfpromotion’. Ten tweede is niet alle zelfpromotie ter kwader trouw. Er zijn bijvoorbeeld ook personen die, weet ik zeker, aarzelend en schoorvoetend hun stukken of artikelen delen op social media, en ik ben blij dat ze het toch doen (wat niet wil zeggen dat er geen personen zijn die Twitter puur gebruiken als ego-reclame kanaal). Een Grappigge Tweet is van een andere soort. Het doel is niet om te attenderen, informeren of iets aan de kaak te stellen, maar zoveel mogelijk sociaal-intellectueel aanzien te verzamelen.

Maar hoe zou een minder vervreemdende Twitterwereld eruit zien? Om die vraag te beantoorden moeten we nagaan waariot volgens Rousseau een authentiek leven bestaat. Rousseau’s ideaal van authenticiteit is niet volledig uitgewerkt maar het is duidelijk dat hij denkt dat er zoiets bestaat als een authentiek leven en bij geeft een aantal suggesties van hoe dit leven eruit zou kunnen zien. Soms lijkt Rousseau te suggereren dat een authentiek leven alleen maar kan bestaan door afscheid te nemen van de samenleving en terug te gaan naar een soort natuurtoestand. Denk hierbij aan Henry David Thoreau (1817-1862) die in Walden beschrijft hoe hij zich terugtrekt in een hutje in het bos en als een kluizenaar een simpel en zelfvoorzienend leven leidt. (Al is het de vraag of Rousseau’s ideale authentieke persoon een boek over deze ervaring zou schrijven—daar lijkt toch sprake te zijn van een stevige dosis amour propre. Bovendien bleek Thoreau vaak naar huis te gaan voor koekjes en gezelschap van zijn moeder.) Of denk aan de film Into the Wild, waarin de hoofdpersoon zich terugtrekt in de wildernis van Alaska. Kortom, wil je niet meer geregeerd worden door amour propre? Onttrek je uit de samenleving. Toegepast op Twitter: een authentieke timeline is geen timeline.

Dat is natuurlijk een beetje een radicale oplossing. Op andere momenten lijkt Rousseau echter ook mogelijkheden te zien voor een authentiek leven binnen een samenleving (en dus: een sociaal leven met behoud van Twitter). In deze samenleving leidt amour propre niet tot artificiële competitiedrang maar tot een samenleving waarin iedereen zich inzet voor het algemeen belang, wat Rousseau de ‘algemene wil’ noemt. Als we dit toepassen op Twitter zou het bijvoorbeeld kunnen betekenen dat Grappige Mannen in plaats van grapjes maken de ‘wil van het volk’ zouden proberen te articuleren. We zijn het hopelijk allemaal eens dat dat een slecht idee is. Dan liever iets teveel amour propre. Tegelijkertijd is het hutje-op-de-hei ook niet echt een optie. Is er dan niets dat we kunnen doen?

Jawel: doe de amour propre test. Stel jezelf, alvorens je een tweet de wereld in stuurt, de vraag: tweet ik dit alleen, of vooral, zodat ik als Gevat en Grappig Persoon (GGPer) uit de bus kom? Als het antwoord ja is: don’t.